Tolosa : l’avenir fragil de las Calandretas

Las calandretas, escòlas immersivas en occitan establidas dins lo sud de França, son menaçadas per la supression dels emplecs ajudats. Aquò quand aquesta pedagogia sedusís de mai en mai de parents.

article Tolosa
Illustracion : Jean-Paul Van Der Elst.

Las pensàvem installadas, suavas, dins lo nis d’un lingüisme regional un pauc desuet, las descobrissèm en perilh mas portairas d’una ofèrta pedagogica que sedusís de mai en mai. Las calandretas, aquestas escòlas mairalas e elementàrias immersivas en occitan, van plan. E van mal. Costat positiu, una reputacion  flatosa de rampa d’accès a de « percors d’excelléncia » bilingües e multilingües que se desmentís pas. « D’aquesta passa, per metre son enfant en Calandreta, lo cal gaireben inscriure abans de l’aver concebut ! » nos ditz l’avocat tolosan Jean-François Laffont, president de Convergéncia occitana, un collectiu d’associacions occitanas creat en 1998. Costat escur, una economia fòrt fragilizada per la casuda de las ajudas de l’Estat, en l’ocurréncia lo non-renovelament dels emplecs ajudats, jutjats costoses e ineficaces pel govèrn.

En 1980, la primièra calandreta nais a Pau. Uèi, la Confederacion Calandreta, amb sas 6 federacions regionalas (Aquitània, Auvèrnhe, Lemosin, Lengadòc, Miègjorn-Pirenèus, Provença) recampa 72 establiments dins 19 departaments : 67 escòlas, 4 collègis e 1 licèu. En tot, gaireben 4000 enfants escolarizats, mai de 220 ensenhaires e mai de 300 emplegats non ensenhaires. Tolosa a sas doas calandreta, a Còsta Pavada e cai de « Tounis », en riva de Garona, e son collègi a « Jolimont ». Apr’quí 250 dròlles de la mairala a la tresena. D’escolans, que, a la davalada passada, vegèron sos parents e ensenhaires davalar per carrièra. « Lo movement s’avièt en julhet quand aprenguèrem que los emplecs ajudats serián pas recondusits », conta Gaëlle Pujol, coordinatritz de la Federacion Calandreta Miègjorn-Pirenèus.

Establiments associatius privats, las Calandretas en contracte d’associacion (per la màger part d’entre elas) veson los salaris dels ensenhaires preses en carga per l’Estat, mas devon assumir lo cost del personal non-ensenhaire. La calandreta Còsta Pavada, 115 escolans, emplega 16 salariats : ajuda-mairalas, personal de cantina e de recapte, animators del centre de lèsers. « 8 èran en CDI, en granda partida assumida mercé a de subvencions publicas e 8 en contractes ajudats, explica Guilhem Latrubesse, co-president de l’association Còsta Pavada. L’estiu passat, aprenguèrem qu’aquestes contractes d’acompanhament dins l’emplec (CAE) serián pas renovelats a la dintrada… Ataquèrem doncas setembre amb 4 parents mobilizats cada jorn per assumir las tascas. Foguèt un periòde dificil. Fin de 2017, 3 CAE foguèron fin finala recuperats, e un autre debuta de 2018. De qué bufar un pauc mas demòra mitat mens que l’an passat ! Val caler tornamai n’apelar als parents… »

L’occitan coma vector de dobertura a las autras culturas e lengas

De parents que, a Tolosa, an de pagar entre 20 e 40 € per mes, sens comptar la gardariá, siá  240 a 440 € per an, per escolarizar sos enfants.

Mens caras que lo demai del privat, las calandretas se voldriá quitament « gratuitas e dobèrtas a tot lo mond ». Un vièlh sòmi… « Lo debat public/privat data del començament de son istòria, rementa Patric Roux, elegit sens etiqueta (ex-POC) del Conselh Regional e vici-president de l’Ofici per la Lenga Occitana (OPLO) que « finança* » los projèctes educatius de las Calandretas. Al moment de la creacion d’aquestas escòlas, las voliam integrar a l’Educacion Nacionala. D’aquela passa lo François Mitterrand  defendiá l’estatut de lenga nacionala per las lengas regionalas. Mas nos avisèrem que s’èra lo cas, serián somesas a la sola volontat del ministre. »

Uèi es pas pus d’actualitat. Se dison laícas e associativas e « d’utilitat sociala », apond Guilhem Latrubesse. Car delà de l’ensenhament de la lenga e de la cultura occitanas, las calandretas comptan fòrt sus l’expression liura dels escolans, e veson l’occitan, « lenga ensenhanta e ensenhada », non pas coma lo perpal d’un replec identitari abroquit, mas al contrari coma lo vector d’una dobertura granda a las autras culturas e lengas. La carta del movement atesta d’aquesta preocupacion fondatritz.

Resultat, lo public de las calandretas se limita pas als enfants dels militants occitanistas purs e durs. « Las familhas occitanofònas representan gaire mai de 10% dins las escòlas, assegura Gaëlle Pujol. Sociologicament, es puslèu un public urban mas totes los còs de mestièrs i son representats. E en mitan rural, a Caramaus o Sent Girons per exemple, d’agricultors i meton tanben sos enfants ».

« I a un fum de nacionalitats dins nòstras escòlas, apond Emmanuel Questel. Las valors que resumisson la cultura occitana, son la Convivéncia e lo Paratge. Sèm dins lo respècte de l’autre, dins totas sas dimensions, son de nocions fòrtas dins lo movement Calandreta.»

Un movement que, luènh d’aspirar a l’omogeneitat sociala, « li agrada de veire de caps que salhisson », confirmís Patrice Baccou, director d’Aprene, establiment d’ensenhament superior que forma los futurs regents de Calandreta que i seguisson doas annadas de formacion iniciala. Aprene, qu’es pas abilitat a desliruar de masters, nosa de partenariats amb d’universitats çò que permet d’engatjar una formacion de professor d’escòla. E aquí, coma per las calandretas, « la demanda puja », assegura lo director. Mas las meteissas causas produsisson los meteisses efièches :  « per manca de mejans financièrs, nòstra ofèrta demòra establa. Las federacions son dins lo dur e per elas, es un engatjament de mandar qualqu’un en formacion… ».

L’aurelha atentiva de la municipalitat

Aquesta secaressa de mejans esparnha pas cap d’estructura del movement occitanista : «Sèm tanben concernits, s’indigna Jean-François Laffont, de Convergéncia occitana. Entre setembre e genièr, avèm perdut dos salariats sus quatre, dos CAE non renovelats. » Segur, demòran qualques intersitcis : « Lo gabinet del prefècte e lo director general de la DIRECCTE nos an assegurats qu’en 2018, l’Estat seriá mai regardós dins l’atribucion dels pòstes e que i auriá una criterizacion crescuda costat emplegaire, explica Emmanuel Questel. Pòrta subretot sus l’aspècte formacion e nos diguèrem qu’èrem dins los critèris d’atribucion. » Mas d’unes pòstes, coma aquestes ligats al trabalh de recapte son, d’ara enlà, inaccessibles e los contractes ajudats renovelats seràn mens finançats qu’abans. « Per una escòla coma la nòstra, passar d’un finançament de 75 % à 50 %, es una pèrda d’alentorn 20 000 euros per an», regreta Guilhem Latrubesse. La prefectura de Nauta Garona, que li avèm demandadas de precisions chifradas suls renovelaments de pòstes, nos a pas respondut.

Contrapunt a aqueste mornarós contèxt, a Tolosa, las calandretas benefician de l’aurelha atentiva e benvolenta de la municipalitat. La comuna lor met a dispausicion de locals en bon estat, del loguièr pas tròp naut. En 2006, inaugurèron al centre de Tolosa l’Ostal d’Occitània ont Convergéncia e las associacion occitanas, coma la federacion Calandreta, son albergadas. Marcaire simbolic d’aquesta atencion municipala, Jean-Michel Lattes, primièr adjonch de Jean-Luc Moudenc, se vegèt balhada la delegacion de la cultura e de la lenga occitana. « Correspond a una passion personala, ditz l’elegit, estudiant en quatrena annada d’occitan. Mas subretot a la volontat minicipala d’acordar una importància granda a aqueste subjècte. Sus Tolosa, constatam una vertadièra demanda de parents que son pas sonque interessats per la lenga e la cultura occitana mas tanben per la pedagogia mesa en òbra e pel costat participatiu que las estructuras prepausan. Voldriam plan crear una tresena calandreta dins lo nòrd de la ciutat. E lo succès del collègi de Jolimont es tal que caldriá, a mon vejaire, crear un collègi-licèu amb un internat. L’idèa seriá d’aver a Tolosa un percors primari-collègi-licèu. »

Ne sèm luènh. A la calandreta Còsta Pavada, per manca de mejan per dobrir una classa suplementària, un quinzenat d’enfants demòran cada annada a las pòrtas de las escòlas. Jean-François Albert, vici-president de la Confederacion Calandreta parla d’un « centenat de refuses a Montpelhièr per ongan » e d’un vintenat d’enfants que « podrem pas prene l’an que ven a Carcassona » ont dirigís un establiment. Calandreta, una escòla per deman, cantavan los « Fabulous trobadors » en 1995. Vint e dos ans mai tard, al despièch de l’indenegable succès de las « pichòtas lausetas », aquestes lendamans se s’enduresisson al ritme de l’assecament de las ajudas publicas.

Adaptacion de d’extraches larges de l’Article d’Emmanuel Riondé, Editat dins Médiacités, lo 6 de mars de 2018 https://www.mediacites.fr/toulouse/enquete-toulouse/2018/03/06/lavenir-fragile-des-calandretas/

*Nòta del reviraire : es pas l'OPLO que finança los projèctes pedagogics. Son plan las Regions. L'OPLO desrepartís la monèda entre las diferentas estructuras occitanas que dintran dins sas atribucions.